است كه لعلّ بر موضوع ( 1 ) خود است و معنى ترجّى در او حاصل است براى آن كه قطع نيست مكلَّف را كه عمل او بر وجهى واقع آمده است كه به موقع قبول است و بر آن ثواب واجب شده است پس شك راجع با مكلَّف است نه با مكلَّف . قوله : * ( إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ أَنَّ لَهُمْ ما فِي الأَرْضِ جَمِيعاً ) * - الآية ، خداى تعالى خبر داد در اين آيت كه اگر هر چه در زمين هست از مالك ( 2 ) و ملك فرداى قيامت كافران را باشد و هم چندان با آن مضاف باشد و ايشان فديه كنند تا از عذاب دوزخ برهند از ايشان قبول نكنند و نستانند و عذاب از ايشان برندارند . انس مالك روايت كند كه رسول - صلَّى اللَّه عليه و آله - گفت روز قيامت كافر را گويند اگر ملك دنيا تو را بودى فدايت ( 3 ) كرديت ( 4 ) تا از اين عذاب نجات بودى تو را ؟ گويد آرى ، گويند از تو دون اين خواستند و كم از اين اجابت نكردى [ إنّ ] ( 5 ) با اسم موصول كه « الَّذين » است و ما ( 6 ) بعد او كه صلهء اوست در محلّ رفع است به ابتدا و لو ( 7 ) به آنچه از پس اوست از « انّ » و اسم و خبر و آنچه بر او عطف است من قوله و مثله معه و آنچه لام غرض در او شده است و آنچه جواب اوست من قوله : * ( ما تُقُبِّلَ مِنْهُمْ ) * ، جمله در جاى خبر مبتدا است . امّا قوله * ( وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ ) * و او شايد كه حال باشد و معنى آن كه اين نفى [ 387 - ر ] قبول فديه در حالى باشد كه ايشان را عذابى اليم دردناك بود و شايد كه واو عطف باشد و جمله بود » معطوف بر جمله اوّل از مبتدا و خبر و تقدير اين بود انّ الكافرين مؤبّدون فى العذاب و عذابهم اليم . * ( يُرِيدُونَ أَنْ يَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ ) * ، خواهند تا از دوزخ به در آيند . در اين سه قول گفتند : يكى آن كه ارادت به معنى شهوت ( 9 ) است بر سبيل مجاز ، يعنى آرزو باشد ايشان را كه از دوزخ بيرون آيند و قول دوم ( 10 ) آن كه به معنى تمنّاست يعنى تمنّا كنند

--> ( 1 ) . مر ، لت : موضع . ( 2 ) . وز ، تب ، آج ، لب ، مر ، لت : مال . ( 3 ) . وز ، آج ، لب : فدا . ( 4 ) . مر : مىكردى ، لت : كردى . ( 5 ) . اساس ، مت : ندارد ، از وز افزوده شد . ( 6 ) . اساس . امّا ، با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد . ( 7 ) . اساس : او ، با توجّه به آج و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد . ( 8 ) . اساس : بوا ، با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد . ( 9 ) . اساس : شهوت ، با توجّه به آج تصحيح شد . ( 10 ) . امر : دويم .